Miliony tomów, setki składnic i dokumenty, które pomagają odtworzyć przebieg służby albo historię państwowych instytucji. Za tym zasobem stoją ludzie, których pracę uhonorowano podczas warszawskich obchodów 35-lecia Głównego Archiwum Policji. Uroczystość odbyła się 29 października 2026 r. z udziałem kierownictwa Policji i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, a także funkcjonariuszy oraz pracowników policyjnych archiwów z całej Polski.

Okolicznościowe medale otrzymali policjanci i pracownicy cywilni z różnych części kraju. Wręczyli je zastępca Komendanta Głównego Policji oraz dyrektor Biura Bezpieczeństwa Informacji KGP. Jubileuszową uroczystość zamknęło wystąpienie zastępcy komendanta. Uczestnicy mieli również okazję obejrzeć wystawy przygotowane przez Wydział Edukacji Historycznej i zwiedzić gabinet Komendanta Głównego Policji Państwowej.

Archiwum potrzebne nie tylko Policji

Główne Archiwum Policji jest archiwum wyodrębnionym działającym w Biurze Bezpieczeństwa Informacji KGP. Jego zasób należy do narodowego zasobu archiwalnego. Obejmuje również materiały objęte klauzulami „tajne” i „ściśle tajne”. Z rozproszonych zbiorów powstał ośrodek pełniący funkcję centrum archiwalnego całej formacji.

Instytucja obsługuje nie tylko Komendę Główną Policji, lecz także Centralne Biuro Śledcze Policji, Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Policji, Biuro Spraw Wewnętrznych Policji i Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości. Sprawuje ponadto merytoryczny nadzór nad archiwami komend wojewódzkich i szkół policyjnych oraz nad policyjnymi składnicami akt w kraju. Uprawnienie do nadzorowania całej tej sieci wynika z regulacji wprowadzonych w 2008 r.

Archiwiści prowadzą centralną ewidencję materiałów kategorii „A”, a także udostępniają akta sądom, prokuraturom, Instytutowi Pamięci Narodowej, badaczom i obywatelom. Wydawane przez nich zaświadczenia bywają potrzebne przy potwierdzaniu przebiegu służby lub załatwianiu spraw emerytalnych. Równolegle wdrażane są elektroniczne systemy pracy i projektowana jest nowa siedziba Centralnego Archiwum Policji.

Skala zbiorów i wykorzystanie akt

Na policyjną sieć archiwalną składają się 23 archiwa oraz 485 składnic. Według danych z 31 grudnia 2025 r. znajdowały się w nich 319 283 jednostki archiwalne kategorii „A”, liczące 394 559 tomów. Znacznie obszerniejsza była dokumentacja niearchiwalna kategorii „B”: 20 716 778 jednostek i 24 798 888 tomów. Ustawienie akt kategorii „B” wymagałoby łącznie 192 km półek.

W samym 2025 r. udostępniono 73 803 tomy. Z tej liczby 96 proc. posłużyło Policji do celów służbowych, natomiast osoby fizyczne wystąpiły o dostęp do 1 642 tomów. Kolejne 459 tomów trafiło do archiwów IPN. Współpraca z Instytutem obejmowała wcześniej również przekazywanie akt paszportowych oraz dokumentacji związanej z ZOMO.

Jak powstała odrębna służba archiwalna

Droga do utworzenia policyjnego archiwum prowadziła przez zmiany organizacyjne po II wojnie światowej. Początkowo dokumenty Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej przechowywano w należących do niej składnicach. W drugiej połowie lat 60. XX wieku zasób włączono do Biura „C” MSW, występującego na zewnątrz jako Centralne Archiwum MSW. Przez ponad dwie dekady milicja nie dysponowała własnym, odrębnym archiwum, a jej aktami i kartotekami zarządzała Służba Bezpieczeństwa.

Przełom przyniósł 1990 r. Po uchwaleniu 6 kwietnia ustawy o Policji rozpoczęła się przebudowa instytucji. Z końcem lipca, wraz z likwidacją Służby Bezpieczeństwa, rozwiązano Biuro „C” MSW. Od 1 sierpnia jego zadania przejęły trzy jednostki: Centralne Archiwum MSW, Biuro Ewidencji i Archiwum Urzędu Ochrony Państwa oraz Biuro Informatyki KGP. Między nowymi instytucjami trzeba było rozdzielić dokumenty.

7 listopada 1990 r. Komendant Główny Policji zatwierdził wniosek o stworzenie wydziału archiwalnego w Biurze Prezydialnym KGP. Dzień później formalnie powstał Wydział V Archiwalny, a w grudniu zespół rozpoczął opracowywanie koncepcji archiwum i projektu przepisów dla policyjnych komórek archiwalnych.

Za początek działalności Głównego Archiwum Policji przyjmuje się 18 kwietnia 1991 r. Nową jednostkę podporządkowano dyrektorowi Biura Prezydialnego KGP. Obok kierownictwa utworzono w niej Sekcję Koordynacji i Wdrożeń, Sekcję Archiwalną oraz Sekcję Techniczną. W maju przewidziano 28 stanowisk etatowych, a komendanci wojewódzcy otrzymali polecenie zorganizowania własnych komórek na wzór rozwiązania z KGP.

Budowa policyjnej służby archiwalnej od podstaw zajęła siedem miesięcy. Dokumenty trzeba było przejąć, uporządkować i opisać, często w prowizorycznych warunkach oraz przy sporach o to, której instytucji powinny przypaść. Z dawnego zasobu Biura „C” wydzielono między innymi akta Komendy Głównej MO z lat 1954–1990. Jednocześnie zaczęto organizować archiwa dla dokumentacji nowej Policji.

Jubileusz przypomniał o pracy archiwistów, specjalistów i funkcjonariuszy, którzy przez 35 lat zabezpieczali i udostępniali ten zasób. Teczki, protokoły oraz karty ewidencyjne zachowują informacje zarówno o dziejach służby, jak i o historii państwa.

Źródło: Komenda Powiatowa Policji w Miliczu – Portal polskiej Policji